تاثیر فضای مجازی در دیالکتیک هویت ملی و جهانی

گسترش و تسهیل در حمل و نقل، و توسعه وسایل ارتباطی میان فردی (مانند تلفن و ...) و جمعی (مانند ماهواه و تلویزیون) و در نهایت ظهور و توسعه همه گیر اینترنت به عنوان فضای دوم در جوامع، منجر به گسترش بیش از پیش ارتباط میان افراد با هویت ها و فرهنگ های مختلف و شکل گیری یک ارتباط میان فرهنگیِ و از بین رفتن حساسیت های بین فرهنگی¹ (میلتون بنت، 2001) (عاملی و مولایی، 1388) شده است. ایجاد چنین فضایی منجر به درک هویت فردی به عنوان جزئی از یک جهان (جهان به نسبت مرزهای ملی) انسجام یافته شده است. این در حالی ست که در مقابل چنین درکی از جهان، فهم خود به عنوان جزئی از هویت ملی یا هویت قومی وجود دارد و مرزهای ملی یا دیگری سازی های قومی نیز بر اساس همین تلقی از هویت شکل گرفته است.

فضای مجازی با توجه به خصیصه های برجسته اش، چون فرازمانی، فرامکانی، کم هزینه بودن و همزمان بودن منجر به شتاب هر چه بیشتر روند حرکت به سمت فرهنگ جهانی شده است، این در حالی ست که شتابِ متاثر از فضای مجازی، حتی با وجودِ در نظر گرفتن گسترش وسایل ارتباطی در دهه های گذشته، سرعتی بیسابقه، و آینده ای پیش بینی ناپذیر دارد. در این فضا، جهان نگری² رشد بی سابقه ای پیدا کرده است و جامعه ایران نیز در مسیر چنین فرهنگی قرار دارد (تفرشی و نیکخواه، 1395).

اما درک از این فضای جهانی شده، به حسب زمینه های معرفتی جوامع و گروه های جمعیتی که در هر موقعیت جغرافیایی وجود دارد و بالاخص نوع مصرف رسانهای -در فضای مجازی و غیر آن- که دارند، متفاوت است. بنابراین شهروندان جوامع همه به یک نسبت در چارچوب معرفتی جهاننگری قرار نمی گیرند و بر همین اقتضا در طیفی از زیاد و کمِ ارتباطات جهانی -به لحاظ ارتباط فراملی داشتن- یا در طیف زیاد و کم جهان نگر بودن قرار می گیرند. چنین فضایی، تنازعاتی بر سر محصول و نتیجه این راه به لحاظ هویت های جهان نگر یا محل نگر (قومیت نگر، محله نگر، ملی نگر و هر چیزی غیر از پهنه جهان نگر) شکل می دهد. در این فضا در قالب دو نگاه، جامعه ایران در چالشی با فضای جهان نگرِ قرار می گیرد.

1- چالشی که میان فضای فرهنگی و هویتی مردم ایران در نسبت با فضای جهان نگرِ دیگر کشورها ایجاد می شود. این مسئله به لحاظ نوع مصرف رسانه ای جامعه ها و زمینه های معرفتیِ آن ها به نسبت جوامع دیگر به وجود می آید. در فضای چنین چالشی هویت های ایرانی کمتر از جوامع دیگر جهان نگر هستند و این به علت دسترسی کمتر به فضای مجازی، به حسب کمبود های زیر ساختیِ جامعه ایران مانند پهنای باند و ... است.

2- چالشی که میان فضای فرهنگی و هویتی کاربران فعالِ فضای مجازی ایرانی، و کسانی که در جامعه ایران دسترسی به فضای مجازی ندارند و یا کمتر دارد، به وجود می آید.

با گذری به فضای مجازی و محتوای تولید شده توسط کاربران ایرانی، جدالی مشخص از تقابل کاربرانی که گروهی به اصالت فرهنگ ایرانی قائلند، یا موضوعات مورد پسند فرهنگ ایرانی را مورد توجه قرار می دهند، در مقابل کسانی که این اصالت را براساس فرهنگ جهانی و موضوعات جهانی قرار می دهند، می بینیم.

در این وضعیت یکی از مولفه های جدی فرهنگ جهانی به نسبت فرهنگ های ملی تساهل و مدارای معتقدان به فرهنک های جهانی ست که این مسلئه براساس حاشیه رانی جزمیت و یقین در نسبت با معرفت های محلی تر شکل گرفته است. در صورت هر چه بیش تر شدن ارتباطات در فضای مجازی و گسترده شدن زیرساخت های دسترسی به فضای مجازی برای کاربران ایرانی، این روند فرهنگی، به هژمونی فرهنگ جهانی در میان کاربران فضای مجازیِ ایرانی منتج خواهد شد؛ و با توجه تثبیت فرهنگ غربی به عنوان فرهنگ جهانی، المان های هویت ملی کمر نگ تر خواهد شد و فرهنگ جهانیِ متاثر از فرهنگ غربی در جامعه بیشتر دیده خواهد شد.

در این میان، همانطور که پیش تر نیز اشاره شد، کاربران فضای مجازی به نسبت شهروندانی که به این فضا دسترسی ندارند، و یا شهروندانی که کمتر در این فضا درگیر هستند، درکشان از هویت جهانی بیشتر است و تقابلی که در جامعه ایران -داخل یا خارج از فضای مجازی- میان معتقدان به فرهنگ حهانی و فرهنگی ایرانی پدید می آید، لازم به توجه است. همچنین یکی از مسائل دیگر، دور شدن جامعه کاربران فضای مجازی ایران -که بییشتر در میان نسل های جدید حضور دارند- به نسبت غیر کاربران است که منجر به عدم درک بین نسلی شهروندان جامعه ایران می شود.

در این میان نباید از یاد برد که همانگونه که فضای مجازی به تقویت حرکت به سمت فرهنگ و هویت جهانی کمک می کند، به حسب استفاده به عنوان ابزار ارتباطی درون گروهی برای قومیت ها یا گروه ها و یا هر انچه که غیر از هویت های جهانی تصویر می شود، به تقویت چنین هویت هایی نیز منجر می شود اما با توجه به تاثیر و امکان پذیریِ بیشتری که فضای مجازی برای ارتباطِ میان فرهنگی ایجاد می کند، تاثیر فضای مجازی بر تقویت روند ایجاد هویت های جهانی، بیشتر است.

در این فضا، واسازی تعصب به هویت ملی توسط گفتمان های جهانی و تبعاتی که چنین ایده ای بر امنیت ملی می تواند داشته باشد، حائز اهمیت است.

اگر بخواهیم به نمونه ای برجسته از جدال میان قائلان به هویت ملی، در مقابل هویت های جهانی اشاره کنیم، جدال طرفداران ترامپ که به دنبال ساخت آمریکایی بزرگ هستند، در مقابل طرفداران کلینتون که به دنبال ایجاد یک فرهنگ جهانی هستند، اشاره کنیم. در این فضا حاشیه رانی ترامپ توسط قشری از روشنفکران آمریکایی به علت درک فضای جهانی شدن، صورت می گیرد که البته پیچیدگی های معرفتیِ دیگری نیز در مورد این مسائل وجود دارد که خارج از حوصله این مطلب است.

مسائل پیش گفته یکی از مهمترین چالش های جامعه ایران در مواجهه با فضای مجازی یا جهان دو فضایی شده است.

1. Intercultural Sensitivity

2. thinking globally

3. عاملی، سعید رضا و مولایی، حمیده (1388). دو جهانیشدنها و حساسیت های بین فرهنگی: مطالعه موردی روابط بین فرهنگی اهل تسنن و تشیع در استان گلستان. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، شماره 6، صص 29-1.

4. تفرشی، امیرعلی و نیکخواه، علیرضا (1395). جهاننگری در شبکههای اجتماعی؛ مطالعه موردی کاربران تهرانی Facebook. فصلنامه رسانه، ش 105، صص 64-29.

برچسبها: فضای مجازی , ارتباطات , جهانی شدن , دو جهانی شدن , فرهنگ

تفاوت سرمایه های اجتماعی در شبکه های سنتی و مجازی...